Vliegenorchis is een hoge orchidee met een lange bloeiwijze waarin de bloemen spaarzaam verdeeld zijn. De bloemen vallen goed op omdat ze veel weg hebben van een insect. Met deze mimicry lokt de orchidee mannelijke exemplaren die menen een vrouwtje te zien zitten. Tijdens de schijncopulatie krijgt het mannetje de polliniën op zijn hoofd geplakt en na gemerkt te hebben dat het toch niet om een vrouwtje van zijn soort gaat vliegt hij weg en laat zich weer door een volgende bloem verleiden om het 'vrouwtje' weer te bevruchten. Dat lukt natuurlijk niet maar de polliniën van de orchide worden tegen het stempel gedrukt en er zal bevruchting plaatsvinden.
Vliegenorchis, Ophrys insectifera L. subsp. insectifera, uit de Orchideeënfamilie of Orchidaceae, is een behoorlijk zeldzaam geworden orchidee, die je vooral nog in Zuid-Limburg en de aansluitende Voerstreek in België en op de Sint Pietersberg kunt aantreffen.
Het is een tot 50 cm hoog wordende orchidee, die op de ondergrondse delen een paar langwerpige bladeren heeft staan en om de ronde stengel staan aan de voet een of twee de stengelomhullende stengelbladen. Ook deze zijn langwerpig en wat kleiner dan de grondstandige bladeren.
Het grootste deel van de stengel is de as van de bloeiwijze. In de bloeiwijze, het is een aar want de bloemen hebben geen bloemsteel en zitten direct met het onderstandig vruchtbeginsel in de oksel, van een schutblad op de aaras, staat een aantal bloemen ver uit elkaar verspreid. Het is een beperkt aantal bloemen. Ze staan in de oksel van een langwerpig groen schutblad en ze hebben geen spoor, zoals we die bij een aantal ander soorten orchideeën, zoals Mannetjesorchis wel aantreffen. Maar de bloemen vallen wel heel erg op door hun vorm. Allereerst staan de drie sepalen, groen van kleur en wat fluwelig, in drie richtingen naar buiten en vormen een soort halve krans, die als het ware bloembladen lijken. Van de drie petalen staan er twee, donkerbruin van kleur naar buitengericht. Het lijken de antennen van een insect. De lip lijkt veel op het lijf van een insect; allereerst bemerk je dat de lip boven aan twee zijslippen heeft die naar buiten staan en een beetje naar achteren wijzen. De middenlob is onderaan in tweeën gesplitst en heel opvallend is het middendeel van de lip glanzigblauw gekleurd. De lip is niet vlak maar beetje gewelfd en het geheel maakt de indruk van een insectenlijf dat op een of andere bloem zit. Een fijne prooi voor een mannetje dat denkt een vrouwtje te pakken te kunnen nemen. Het bovenste deel van de lip steekt wat omhoog, en suggereert de kop van een insect, maar dat is in feite het zuiltje waar twee polliniën wachten om meegenomen te worden en het stempel wacht op de pollnieeën van een andere bloem zodat er bevruchting kan plaats vinden. Dat de orchidee als het ware een insect imiteert noemen we met een sjiek woord 'mimicry'.
MM_260922
Het verspreidingsgebied can Vliegenorchis is het midden van Europa tot in Scandinavië. In Nederland komt de soort alleen nog voor in Zuid-Limburg. De groeiplaatsen op Walcheren zijn niet meer gevonden in de jaren na de eeuwwisseling.In België sluit de verspreiding aan bij Zuid-Limburg in de Voerstreek en op de Sint Pietersberg en verder komen er veel exemplaren voor in het zuidoosten van Wallonië en in Luxemburg.
Was een door de flora en faunawet wettelijk beschermde plant tot 2017 en is vanaf 2017 beschermd door de wet natuurbescherming. Immers de soort is ernstig in zijn bestaan bedreigd.
Nog meer informatie over de ecologie van Vliegenorchis en de relaties met andere organismen en het milieu is te vinden in Weeda, E.J. et al., (2003) Nederlandse oecologische Flora. Wilde planten en hun relaties. Deel 5: 379-380.
Het determineren op wetenschappelijke basis kan gebeuren met behulp van Meijden, R. van der (2005) Heukels' Flora van Nederland, 23ste druk: 116. Of met de nieuwe 24ste druk van deze flora: Duistermaat, L. (2020) Heukels' Flora van Nederland: 147-148.
Een andere determinatie is mogelijk met Heijmans, E., Heinsius, H.W. en Thijsse, Jac.P. (1983) Geïllustreerde flora van Nederland, 22ste druk: 356.
Kreutz, C.A.J. (Karel) (2019): Orchideeën van de Benelux, deel 2,1012-1021.
Uitspraak (accenten) van de wetenschappelijke naam: Óphrys insectiféra.
