Soldaatje - Orchis militaris

Soldaatje is een van de meest opvallende inheemse orchideeën. De tot hooguit 50 cm hoog wordende planten vallen op door hun wel heel typische tekening van de helm. Deze wordt gevormd door de drie sepalen samen met twee petalen en is lichtroze tot wit van kleur met donkere strepen. Het derde, middelste petaal is de lip, die bezet is met purperen stippen en de vorm van een mannetje heeft. De bladeren zijn langwerpig en staan om de stengel heen.

Klik op een foto voor kenmerk met uitleg:
Verspreidingskaart
Ecologische parameters

Uit de ondergrondse knol, soms twee knollen, die als een reserve fungeert, ontwikkelt zich de stengel van het meerjarige Soldaatje, Orchis militaris L., uit de Orchideeënfamilie. Aan de ronde en kale stengel staan de langwerpige bladeren met hun gave rand verspreid. De onderste bladeren staan dicht boven elkaar zodat ze een rozet lijken te vormen.

Aan de top van de stengel ontstaat de bloeiwijze, een aar, die aanvankelijk omhuld is door bladeren, maar bij het begin van de bloei komt de aar vrij. Van beneden naar boven gaan de bloemen open en ontstaat de bloei-aar met vele tientallen orchideeënbloemen. De bloemen zijn behoorlijk eigenaardig gevormd en vallen op door de nogal geprononceerde helm die gevormd wordt door vijf bloemdekbladen, namelijk de drie sepalen, die analoog zijn aan de kelkbladen, en twee van de drie petalen, analoog aan kroonbladen. De helmbladen zijn spits en steken naar voren. Hun kleur is witroze, maar de streping is donker.

Het derde petaal is de lip en deze heeft de vorm van een mannetje; op de lichtrode lip zitten purperkleurige stippen met paarse haartjes. De twee zijslippen steken naar buiten uit als twee armen. De middenslip van de lip lijkt op een slank lijf en onderaan splitst de lip in twee zijdelingse delen, het lijken wel de benen van het mannetje, met een klein puntje als middendeel. Boven de lip onder de helm zie je de twee pollenklompjes of polliniën op het zuiltje, waar ook het stempel zit.

De bloemdelen staan op het gedraaide vruchtbeginsel en van opzij is ook de niet al te lange spoor goed te zien. Wanneer er bestuiving en bevruchting optreedt, groeit het vruchtbeginsel uit tot een doosvrucht met daarin veel stoffijne zaden, die door de wind verspreid kunnen worden. Soldaatje ruikt naar cumarine, de geur die we ook kennen van Gewoon reukgras en die je als een toffeegeur kunt omschrijven.

MM_240604

Hoofdgroep:
Plantenfamilie:
Plantengeslacht:
Orchis - Orchis
Plantvorm:
kruid
Plantgrootte:
0.20 - 0.50 meter
Bloeiperiode:
Bloemkleuren:
wit, purper, roze, bruin
Bloeiwijze:
aar
Bloemvorm:
orchideeenbloem
Bloemtype:
tweeslachtig
Bloembladen:
3 sepalen, 3 petalen
Meeldraden:
1 stuifmeelklompjes
Vruchtbeginsel:
-
Stijlen:
1
Stempels:
2
Vrucht:
doosvrucht
Zaden:
stofzaad
Stengel:
rechtopstaand
Schors:
-
Bladstanden:
rozet, verspreid
Bladvorm:
langwerpig
Bladrand:
gaaf
Ondergronds deel:
knol
Plantengemeenschappen:

Het areaal van Soldaatje omvat Europa, de gematigde delen van Azië tot in Japan en het noorden van Afrika. Het is een soort van kalkgraslanden en wanneer een voormalig grasland, dat enige tijd in gebruik is geweest als akker, weer als kalkgrasland hersteld wordt door de bovenste grondlaag te verwijderen is het opmerkelijk hoe snel Soldaatje zich weer vertoond op zo'n maagdelijk kalkgrasland.

De plantensoort 'Soldaatje' komt voor in de volgende plantenassociaties:

Soldaatje was een door de flora en faunawet wettelijk beschermde plant tot 2017 en staat nu nog als 'gevoelig' vermeld in de vierentwintigste druk van de Heukels' Flora van Nederland (2020).

Nog meer informatie over de ecologie van Soldaatje en de relaties met andere organismen en het milieu is te vinden in Weeda, E.J. et al., (2003) Nederlandse oecologische Flora. Wilde planten en hun relaties. Deel 5: 375-376.

Het determineren op wetenschappelijke basis kan gebeuren met behulp van Meijden, R. van der (2005) Heukels' Flora van Nederland, 23ste druk: 114-115. Of met de nieuwe 24ste druk van deze flora: Duistermaat, L. (2020) Heukels' Flora van Nederland: 150.

Een andere determinatie is mogelijk met Heijmans, E., Heinsius, H.W. en Thijsse, Jac.P. (1983) Geïllustreerde flora van Nederland, 22ste druk: 354.

Kreutz, C.A.J. (Karel) (2019): Orchideeën van de Benelux, deel 2,

Uitspraak (accenten) van de wetenschappelijke naam: Órchis militáris

In het Duitse taalgebied: Helm-Knabenkraut, Orchideengewächse.