Waterwaaier, Cabomba caroliniana, is een steeds meer voorkomende waterplant die hele watergangen, meren en plassen kan verstoppen en zodanig kan woekeren dat onze inheemse soorten worden verdrongen. De plant heeft in omtrek ronde bladeren die tot vijfmaal dichotoom vertakte lijnvormige 'nerven' hebben maar geen bladmoes. Ze bloeien in de zomer met witte tot lichtgele bloemen, die boven water steken.
Een invasieve exotische waterplant die zich sterk uitbreidt en onze eigen inheemse water- en oeverplanten verdringt is Waterwaaier, Cabomba caroliniana A.Gray uit de Waterwaaierfamilie of Cacombaceae.
De plant wortelt in de onderwaterbodem en in en onder water tref je alleen vegetatieve delen van de plant aan. Alleen de bloemen steken boven water uit. Uit het ondergrondse wortelstelsel ontwikkelen zich tot een paar meter lange stengels. Deze zijn onvertakt en op doorsnede afgeplat en zo'n 2 tot 4 mm breed. Ze zijn bezet met haren. Aan de stengels staan de heel fijne ingesneden en lijnvormige bladeren. Twee bladeren staan steeds met hun 1 tot 3 cm lange bladsteel tegenover elkaar. De 'bladschijf' bestaat uit handvormige zich meermaals dichotoom vertakkende nerven. Daarin lijken de bladeren op die van Grof hoornblad, maar het aantal vertakkingen is meer tot vijfmaal toe en de lijnvormige 'nerven' voelen zacht aan. Twee tegenover elkaar staande bladeren vormen samen in omtrek een cirkel.
Voordat de plant gaat bloeien in de zomer vormen er zich drijfbladeren aan het wateroppervlak. Deze zijn lancetvormig met een spitse top en twee naar achteren stekende bladpunten aan de voet. Uit de oksel van deze drijvende bladeren ontwikkelt zich de bloemsteel met een witte tot lichtgele regelmatige bloem met 2 x 3 bloemdekbladen. Er zijn zes meeldraden en het bovenstandig vruchtbeginsel is driedelig met een stijl en stempel op ieder van de drie vruchtbeginsels. Na bestuiving en bevruchting ontwikkelt zich een doosvrucht.
Waterwaaier tref je aan in stilstaand tot langzaam stromend water. Het is in onze wateren terecht gekomen door het dumpen van aquarium- of vijverplanten.
MM_260526
Areaal
Waterwaaier is een plant uit Zuid-Amerika die hier is terechtgekomen door handel in aquarium- en vijverplanten. De planten kunnen enorm woekeren en hele matten en pakketten vormen, waardoor andere inheemse water- en moerasplanten worden verdrongen. Hele watergangen kunnen ook verstopt raken. Derhalve wordt deze invasieve exoot bestreden door de NVWA. Bij het oogsten van soms al dichte pakketten planten uit watergangen, bijvoorbeeld door het Waterschap, moet er goed op gelet worden dat er niets afbreekt. Immers, ieder klein stukje plantenweefsel kan weer voor nieuwe planten zorgen.
Unie-lijst
Sinds augustus 2025 staat Waterwaaier op de Europese Unie-lijst van zorgwekkende invasieve uitheemse soorten. Dit betekent onder meer dat er geen handel of bezit is toegestaan van Waterwaaier.
Een bekend waterrijk natuurgebied waar de Waterwaaier voor veel ellende zorgt is in het gebied de Weerribben-Wieden in Noord-West-Overijssel. De woekerende plantensoort leidt tot:
• De plant groeit onder water en kan razendsnel dichte matten vormen. Deze overwoekering verdringt vrijwel alle inheemse waterplanten. Daardoor verdwijnt habitat voor vissen, amfibieën, insecten en andere waterorganismen.
• Wanneer de planten afsterven — of wanneer er veel organisch materiaal is — kan dat leiden tot zuurstofgebrek in het water, wat vissterfte en een algemene verslechtering van de waterkwaliteit kan veroorzaken.
• Watergangen en vaarwegen kunnen verstopt raken. Dit belemmert recreatievaart, zwemmen, visserij en andere vormen van gebruik van het water. Voor een gebied dat sterk is ingericht op recreatie en natuurbeleving — zoals Weerribben-Wieden — is dat een groot nadeel.
• Verspreiding gebeurt zeer efficiënt: de plant breekt makkelijk in stukjes, en zelfs kleine fragmenten kunnen meedrijven met de stroming of blijven hangen aan boten of vistuig — en later uitgroeien tot nieuwe plantengroei. Dat maakt beheer lastig en verspreiding hardnekkig.
• Als gevolg van deze overgroei kunnen kwetsbare inheemse soorten — planten, vissen, amfibieën — onder druk komen te staan of verdwijnen. De biodiversiteit in het kwetsbare ecosysteem van Weerribben-Wieden wordt bedreigd.
• Waterwaaier belemmert het normaal-verlopende verlandingsproces.
Ministerie LNV (2010) Veldgids Invasieve Waterplanten in Nederland: 14-15.
Het determineren op wetenschappelijke basis kan gebeuren met behulp van: Duistermaat, H(Leni). (2020) Heukels' Flora van Nederland, 24ste druk: 92.
Floron Nieuws, nummer 19 (december 2013): 17.
Uitspraak (accenten) van de wetenschappelijke naam: Cabómba caroliniána
