De zeldzame Bokkenorchis herken je direct aan de heel lange smalle en onderaan gedraaide middenslip van de onderlip van de bloem. Ook de kleur van de bloemen in de aar, groenachtig met bruine en violette vlekken is heel opvallend. De geur die van de plant afkomt is onaangenaam. De orchidee kan tot wel driekwart meter hoog zijn, ook een opmerkelijke eigenschap.
De meerjarige Bokkenorchis, Himantoglossum hircinum (L.) Spreng., uit de Orchideeënfamilie of Orchidaceae, is een forse orchidee, die tot wel 75 cm hoog kan worden. Hij is daarbij in bloei zeker opvallend door de rijk van bloemen voorziene aar met de lange middenslippen van de onderlip, waardoor je kunt denken aan de sik van een bok. Daar komt bij dat de geur van de plant niet echt lekker is en naar een bok ruikt.
Op de ondergrondse delen ontwikkelen zich in het najaar de onderste bladeren die overwinteren en tijdens de ontwikkeling van de stengel en bloeiwijze langzaam verdorren. In het voorjaar komt de groene stengel tot ontwikkeling tussen die forse elliptische bladeren. Hogerop rond de stengel zitten de smalle stengelbladeren verspreid.
Aan de top van de stengel ontstaat een aarvormige tros, die vaak meer dan de helft van de planthoogte inneemt. Aan de aaras staan de vele bloemen, met onder elke bloemsteel een schutblaadje. De bloemen zijn heel opvallend door zowel hun geel-groene kleur met kleine bruine en violette tekening, als door de onderlip die in drie slippen is gedeeld: twee zijdelingse soms wat groenige lijnvormige slippen en een opvallend lange middenslip soms tot 4 cm lang. Deze middenslip is in het onderste deel gespleten en over zijn hele lengte gedraaid.
De bloem is gespoord en deze spoor is maar heel kort en wat zakvormig. De spoor is minder groot dan het vruchtbeginsel. Dit kan na bevruchting uitgroeien tot een vrucht met stoffijne zaden. Bestuiving vindt plaats doordat een bij of hommel tegen het zuiltje stoot en dan de polliniën op zijn kop geplakt krijgt. Vliegt de bestuiver bij een volgende bloem tegen het zuiltje aan dan komen de polliniën op het stempel van die plant terecht en kan bevruchting optreden. Met een beetje geluk zie je ooit wel eens een bij of hommel met die polliniën op zijn kop.
MM_260827
Het verspreidingsgebied van Bokkenorchis is het midden van Europa en het gebied rond de Middellandse Zee. De weinige standplaatsen in onze contreien, kalkrijke duinen, een enkele dijkhelling en kalkgrasland, maken deel uit van het noordwestelijk deel van het areaal, dat zich tot het midden van Engeland uitstrekt, De plant heeft in ieder geval een kalkrijke bodem nodig. Er worden in onze contreien de laatste jaren op steeds meer plaatsen Bokkenorchissen gevonden. Mogelijk een teken van verbeterende milieuomstandigheden op de plekken? En een wellicht eveneens een aanwijzing dat bescherming van natuurgebieden ook echt resultaat heeft? In de derde druk van de Veldgids Plantengemeenschappen wordt Bokkenorchis (nog) niet vermeld vanwege zijn zeldzaamheid en daardoor onduidelijke plaats in een bepaalde plantenassociatie of vegetatie.
Bokkenorchis was een door de flora en faunawet wettelijk beschermde plant tot 2017 en is vanaf 2017 beschermd door de wet natuurbescherming. Wij hebben de beeldopnamen van Bokkenorchis elders in Europa gemaakt, waar de plant veel algemener is dan in onze contreien. Er kan volgens sommige auteurs een variëteit van Bokkenorchis onderscheiden worden die iets kleiner blijft tot maximaal 60 cm, de bloemen verder uit elkaar heeft staan in de aarvormige tros en die een gemiddeld aantal bloemen heeft van 26. Dat is beduidend minder, ongeveer de helft, van het aantal bloemen dat in de door ons in Frankrijk opgenomen beelden. Hij bloeit ook ongeveer een maand later dan de in dit plantenpaspoort beschreven Bokkenorchis en heet Late bokkenorchis (Kreutz, 2019).
Nog meer informatie over de ecologie van Bokkenorchis en de relaties met andere organismen en het milieu is te vinden in Weeda, E.J. et al., (2003) Nederlandse oecologische Flora. Wilde planten en hun relaties. Deel 5: 377.
Het determineren op wetenschappelijke basis kan gebeuren met behulp van Meijden, R. van der (2005) Heukels' Flora van Nederland, 23ste druk: 115. Of met de nieuwe 24ste druk van deze flora: Duistermaat, L. (2020) Heukels' Flora van Nederland: 147.
Een andere determinatie is mogelijk met Heijmans, E., Heinsius, H.W. en Thijsse, Jac.P. (1983) Geïllustreerde flora van Nederland, 22ste druk: 355.
Kreutz, C.A.J. (Karel) (2019): Orchideeën van de Benelux, deel 2, 840-853.
Uitspraak (accenten) van de wetenschappelijke naam: Himantoglóssum hircínum
