Een opmerkelijke orchidee is Aangebrande orchis. Opmerkelijk vanwege zijn zwartpaarse kleur als de bloeiwijze nog niet ontvouwen is en uit het omhulsel van het bovenste blad tevoorschijn komt. Hij lijkt dan verbrand. Naarmate de bloeiwijze zich verder ontwikkelt en de bloemen van onderen naar boven in de bloeiwijze open gaan zie je dat de bovenkant van de helm van de bloem inderdaad zeer donker van kleur is, maar dat dat meevalt voor de bloemen in aanzicht: ze hebben witte lippen voorzien van rode stippen. Helaas komt de soort niet meer voor in Nederland maar wel in Wallonië.
Aangebrande orchis, Neotinia ustulata (L.) R.M.Bareman, Pridgeon & M.W. Chase, uit de Orchideeënfamilie of Orchidaceae, is een meerjarige, klein blijvende soort die opvalt als zijn bloeiwijze tevoorschijn komt. Die is aanvankelijk zwartpaars van kleur door de buitenkant en bovenkant van de helmen van de bloemen in de aarvormige bloeiwijze. Naarmate de bloeiwijze zich ontwikkelt en de aparte bloemen verschijnen blijken de lippen van de bloemen wit van kleur met rode punten, waardoor de combinatie van nog niet geopende bloemen boven in de aar en de zich ontplooiende bloemen in het onderste deel van de aar, waarvan de helmen aan de buitenkant hun zwartbruine kleur houden, geeft dit de indruk van een tamelijjk aangebrand geheel.
Op de ondergrondse delen die meerjarig zijn ontstaat een rozetachtige spruit met grote groene bladeren. Daaruit ontstaat de stengel die omgeven wordt door de bovenste smalle bladeren van de 'rozet'. Deze laatste bladeren zijn langwerpige tot lancetvormige en hebben een gave rand. Aan de top van de stengel komt de bloeiwijze tot ontwikkeling.
De bloemen vallen op door hun tamelijk gesloten helm die bestaat uit de drie sepalen en twee tepalen. De kleur van deze helm aan de buitenkant is zwartpaars. De lip van de bloem valt op door de rode punten op de wit gekleurde lip. Deze heeft drie slippen, waarbij de middelste slip naar het einde toe verbreedt en in tweeën gespleten is. De twee zijslippen zijn smal.
De lip heeft een naar achteren uitstekende korte spoor, die ongeveer een kwart van de lengte heeft van het onderstandig vruchtbeginsel. Na bestuiving en bevruchting met de polliniën die in een beursje zitten opgesloten, ontwikkelt het vruchtbeginsel zich tot een vrucht met heel veel stoffijne zaden, die door de wind verspreid kunnen worden.
Aangebrande orchis staat op de Rode lijst en is in Nederland niet meer aangetroffen, maar in België komt de soort nog steeds voor. Door de vele activiteiten om onze natuur weer op orde te brengen kan de soort wellicht weer in ons land terecht komen, bijvoorbeeld vanuit Wallonië via de verbeterde natuur langs de Maas bij Eijsden. Een groot probleem is dat het wel dertien jaar duurt voor een zaad om tot een flinke plant die kan gaan bloeien uit te groeien.
MM_260831
Het verspreidingsgebied van Aangebrande orchis omvat Europa van het zuiden van Engeland naar het oosten tot de Kaukasus. Hij komt niet voor in Scandinavië, terwijl België aan de noord-westelijke grens ligt. Het areaal reikte tot in het zuiden van Zuid-Limburg. In de Maasbeemden ten zuiden van Maastricht is de soort nog in 1952 aangetroffen en is mogelijk opnieuw op een plek in het midden van Zuid-Limburg aangetroffen (klik hiertoe op de verspreidingskaart, die helaas aangeeft geen gegevens te hebben, hetgeen gelukkig niet het geval is).
Het feit dat bloemisten de planten uitgroeven om in speciale boeketten te verwerken, heeft naast de steeds meer geïndustrialiseerde landbouw ertoe bijgedragen dat de soort niet meer voorkomt in Nederland. Hij was een door de flora en faunawet wettelijk beschermde plant tot 2017. Momenteel is de soort niet meer beschermd aangezien hij er niet meer is.
Nog meer informatie over de ecologie van Aangebrande orchis en de relaties met andere organismen en het milieu is te vinden in Weeda, E.J. et al., (2003) Nederlandse oecologische Flora. Wilde planten en hun relaties. Deel 5: 370.
Het determineren op wetenschappelijke basis kan gebeuren met behulp van Meijden, R. van der (2005) Heukels' Flora van Nederland, 23ste druk: 115. Of met de nieuwe 24ste druk van deze flora: Duistermaat, L. (2020) Heukels' Flora van Nederland: 147.
Een andere determinatie is mogelijk met Heijmans, E., Heinsius, H.W. en Thijsse, Jac.P. (1983) Geïllustreerde flora van Nederland, 22ste druk: 354-355. In deze flora is Aangebrande orchis nog met de oudere naam Orchis ustilata aangeduid. Dit is gebaseerd op het feit dat de soort vroege werd ingedeeld bij het geslacht Standelkruid, dat nu Orchis heet.
Kreutz, C.A.J. (Karel) (2019): Orchideeën van de Benelux, deel 2, 928-939.
Uitspraak (accenten) van de wetenschappelijke naam: Neotínia ustuláta.
